Wyrok Trybunału Konstytucyjnego szansą na uzwiązkowienie NGO?

W czerwcu tego roku Trybunał Konstytucyjny wydał niezwykle ważny wyrok w kwestii wolności zrzeszania się w związkach zawodowych, dopuszczając do udziału w nich wszystkie osoby świadczące pracę, bez względu na podstawę jej świadczenia, a więc nie tylko osoby będące pracownikami. W rozumieniu Kodeksu pracy pracownikami są jedynie osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Kategoria ta zatem nie obejmuje chociażby osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Tymczasem to przede wszystkim do niej właśnie odwoływała się ustawa o związkach zawodowych, określając krąg osób, które mogły tworzyć i przystępować do związków zawodowych, pomijając w ten sposób osoby będące w stosunkach zatrudnienia pozapracowniczego.

Trybunał, badający sprawę na wniosek Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, uznał, że przepisy ustawy zawężające krąg osób mogących działać w związkach zawodowych są niezgodne z Konstytucją RP. Stwierdził bowiem, że na gruncie Konstytucji funkcjonuje autonomiczne w stosunku do Kodeksu pracy pojęcie pracownika, oznaczające wszystkie osoby wykonujące określoną pracę zarobkową na rzecz podmiotu, z którym łączy je pewien stosunek prawny, mające jako grupa pewne wspólne interesy zawodowe. Nie jest zatem istotne, kiedy mówimy o konstytucyjnie gwarantowanych prawach i wolnościach jak właśnie wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, jaki typ stosunku prawnego łączy osobę pracującą z podmiotem zlecającym świadczenie określonej pracy – stosunek pracy czy stosunek cywilnoprawny. Trybunał wprost w związku z tym stwierdził, że ustawodawca powinien zapewnić udział w związkach zawodowych również grupie osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych. Zwrócił oczywiście przy tym uwagę na tendencje panujące na rynku pracy, który zmierza w kierunku coraz większego uelastyczniania stosunków pracy kosztem stabilności zatrudnienia, w związku z czym funkcjonuje na nim całkiem duża grupa osób świadczących pracę, ale nie w ramach zatrudnienia pracowniczego.

Jest to niewątpliwie przełomowe orzeczenie, które być może stanowić początek nowego podejścia do kwestii świadczenia pracy na podstawie umów cywilnoprawnych i które z tego punktu widzenia wydaje się ważne dla wszystkich osób działających w organizacjach pozarządowych. Specyfika działalności organizacji, wynikająca przede wszystkim z charakteru jej finansowania, powoduje, że bardzo często zatrudnia się w nich osoby na podstawie umowy zlecenia lub nawet umowy o dzieło – do rzadkości należą umowy o pracę, nawet te na czas określony, wyznaczony chociażby końcem realizacji określonego projektu. Przed wyrokiem Trybunału duża część osób pracujących w organizacjach nie miała zatem prawa, by przystępować do związków zawodowych, można więc zaryzykować stwierdzenie, że poziom uzwiązkowienia organizacji był biski zeru. Interesy tych osób mogły co najwyżej chronić pewne grupy nieformalne, podczas gdy sformalizowanie tej ochrony może przynieść pewne wymierne skutki. Związki zawodowe biorą chociażby udział w konsultacjach społecznych czy negocjowaniu układów zbiorowych pracy, w których być może potrzebny jest głos osób pracujących na rzecz organizacji pozarządowych, stanowiących bez wątpienia pewną odrębną grupę zawodową, borykającą się z właściwymi tylko dla siebie problemami. W sferze zatrudnienia pracowniczego zakładowe organizacje związkowe biorą również udział w konsultowaniu np. zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, co ma na celu zwiększenie ochrony trwałości stosunku pracy. Niestety stosunki zawierane na podstawie umów cywilnoprawnych pozbawione są elementu trwałości, w związku z czym omawiany wyrok nie wpłynie akurat w tym aspekcie znacząco na poprawę sytuacji osób zatrudnianych na podstawie takich umów.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego można odczytywać być może jako początek pewnej rewolucji w myśleniu o podstawach świadczenia pracy. Ustawodawca jest teraz zobowiązany do dokonania odpowiedniej nowelizacji, która być może stanie się przyczynkiem do szerszej dyskusji. Nie ulega przecież wątpliwości, że w tym zakresie potrzebne są poważne zmiany systemowe, związane chociażby z ochroną trwałości stosunków prawnych stanowiących podstawę świadczenia pracy. Być może jednak, dzięki zwiększonej możliwości zrzeszania się w związkach zawodowych osób pracujących w organizacjach pozarządowych, ich głos, jako odrębnej grupy zawodowej, będzie słyszalny w dyskusji o prawach pracowniczych.

 

Maciej Kułak
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego

 

Organizatorzy i partnerzy

baner-logotypy

Organizator: Fundacja Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”. Partner: Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych. Patron medialny: ngo.pl.
Projekt realizowany w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego z Funduszy EOG.